Gazâlî

Ecmayin. Malum geçen hafta Gazali'yi daha iyi anlayabilmemiz için normalde pasajları bitirdik ama böyle bir ders daha yapalım dedik.

Bu derste de normalde Gazali'nin itaat, sultan, hilafet ve düzen üzerine bir gece daha yapalım diye bir sohbet daha yapalım diye kendimizce konuştuyduk. Biraz uzun olabilir bugün sohbet. O yüzden şimdiden inşallah sabredersiniz. Sabrınızdan dolayı şimdiden teşekkür ediyorum.

Bunu böyle kendimce notlarım vardı. Bu notların üzerinden böyle bir gecelik daha ders çıkaralım. Hoş hususi böyle bir ders çıkarma gibi derdim yoktu ama meselenin daha iyi anlaşılabilmesi için. Bir de bu hani modern zamanlar diyorlar ya, bu normalde Gazali'yi sonradan eleştiren kimselerin bu noktalarda eleştirileri vardı.

O eleştirileri de biraz not aldıydım kendimce. Hem onlara da işte bir cevap olmuş olacak. Tabi böyle Gazali üzerinde kafamız bu gece ben öyle ümit ediyorum, öyle düşünüyorum. Bu gece iyice Gazali kafamıza, gönlümüze oturacak inşallah. Çünkü hani bu gece böyle boyuna biz her hafta bir düğüm attık. Bu gece zannediyorum o düğümler çözülecek.

Yeryüzü la ilahe illallah deyinceye kadar bütün Müslümanlara cihat ruhunu, cihat aşkını nasip eylesin, ecmain. Geçen gazali sohbetinde felsefecilere hangi konularda cevap veriyordu, nerelerden ayrılıyordu, onlardan bahsetmiştik, bu hafta yetiştirebilirsek hem o felsefecilere yol ayrımını anlatmaya devam edeceğiz, hem de bizim Yunus dedi ki biraz da gazalinin mantığına girerseniz dedi, biraz da hani biraz demedi de ben biraz gazalinin mantığına gireceğim, çünkü geniş bir mesele, ayrı bir ders olarak yapmak lazım, biraz böyle kurcalayınca ortalığı, ama yine de ana hatlarıyla toplamaya çalıştım.

Allah'ın izniyle inşallah derleyeceğiz, toparlayacağız, güzel bir gazali çalışması olarak yine arkadaşlara, kardeşlere derli toplu bir çalışma inşallah kalacak. Bunu böyle yolun başında böyle düşünmüyorduk ama bizim hep böyle, yük yolda düzeliyor bizde, yörük atı sözüdür, denk yolda düzelir derler. Bizimki de yolda düzeliyor her şey, inşallah bu da yolda düzelecek.

Darül Harp olan yere Kur'an-ı Kerim götürmek yasaktı önceden. Yani bir yerde İslam hukuku yok ise, orada İslam devleti yok ise o bölgeye, o beldeye musaf götürülmezdi. Yani İslam topraklarının dışına musafı çıkarmak uygun değildi, yasaktı. Bu ayrı bir konu ama kısaca cevap vermiş olalım. Evet, Gazali ile felsefecilerin arasında asıl kırılma meselesi nedensellikle alakalı.

Bulutlar toplanıyor, bu sebep. Ondan sonra yağmur yağıyor. Bu da sonuç. Bunun gibi bir şey. Tabii felsefecilerin de, Gazali'nin burada ayrıldığı çok böyle ince bir perde var. İnşallah anlatmaya bize, Cenab-ı Hak bize de nasip eylesin o ince perdeyi. Bu nedensellik ilkesi, felsefecilerin içerisinde çok konuşulan, oturmuş yerleşmiş bir şey.

Metni okuyoruz ilk önce Prof. Dr. Yaşar Aydınlı şöyle İslam'da duraklama ve gerilemede Gazali'nin katkısının diğer düşünürlerden bariz daha fazla olduğu ileri sürülebilir Çünkü Gazali İhya ve Tecdit hareketiyle Eşari anlayışıyla Sufi anlayışı birleştirmiş Bu birleşimin bilgi kurumsalı Alt yapısını filozoflardan devşirdiği tanrısal aydınlamacı bir bilgi anlayışıyla beslemiş Felsefecilerin Felsefecilerin Felsefeci yani Platoncu kaynaklı çoğu görüşünü İslamileştirmekle birlikte O dönemde bilimleri de içeren felsefenin adını dilsizlikle özdeştirmiş

Özdeştirmiş Dünyalık ve gereğinden Gazali'nden fazla bilgi peşinde koşmayı yermiştir Aydın 2012 sayfa 521 Gazali'nin bu hareketi bilimleri de içeren felsefenin medrese programlarına alınmasını engellemiş İslam dünyasında felsefe karşı hareketleri beslemiş Sünnileri arasında sufiliğin ve tarikatların yaygınlaşmasını kolaylaştır Kolaylamıştır Ancak unutulmamalıdır ki Gazali bu projesi siyasi odaklarca da desteklenmiştir Prof. Dr. Aydın Malum bu Yaşar Aydın'ın bu konuda bir hayli çalışmaları olan Türkiye'de hatırı sayılır bir kimse

Tabi bu okuduğum metni sadece bu Yaşar Aydın'a ait bir düşünce değil Bu Yaşar Aydın bunun önde gelen kimselerden birisi Ama bilhassa üniversite çevrelerinde bu böyle ulu orta konuşulan Ulu orta bu konuda Gazali'ye karşı cephe alınılan bir mesele Yani ilahiyat teşkilatında bir kısım öğretim görevlileri Gazali'ye karşı bu konuda defanstan fazla düşmanlık yapanlar var Tabi normalde bu eleştiriler Batı'da da var Yani Türkiye'de olduğu gibi Batı'da da Gazali'ye karşı bu tip eleştiriler var Bunları ben tabi Batı'nın eleştirmesini normal karşılayacağım

Ama bizim tabi buradaki eleştirileri de normal karşılıyorum Ama ve lakin Hani böyle muhakkak ki bu kimseler benden daha iyi incelemişlerdir Gazali'yi Benim bu konuda bir iddiam yok Ama ve lakin Biraz böyle hani birisini eleştirirken Birisini böyle incelerken araştırırken Biraz insaflı biraz vicdanlı olmaktan yanayım Evet yani bu metinde haklı tarafları da var Ama böyle yanlı böyle düşmanca tavırlar da var Yani normalde örnekli şimdi bunları madde madde gidecek olursak İslam'da duraklama ve gerilemede Gazali'nin katkısının diğer düşünürlerden bariz daha fazla olduğu ileri sürülebilir

Müslümanlara Cenab-ı Hak şuur ihsan eylesin Kur'an ve sünneti seneye sımsıkı yapışmak nasip eylesin Amin Ecmayn Evet geçen haftadan kaldığımız yerden pasajdan devam ediyoruz veya paragraftan ne diyorsanız İngiliz Edimburg Üniversitesi'nde Arapça ve İslami Araştırmalar bölümü profesörlerinden Montgomery Ward, Gazali'nin Yunan bilimlerinden, felsefesinden gerçekte çok etkilendiğini belirtir Montgomery Ward, Müslüman adlı kitabında şöyle der Gazali hiç tereddüt etmeden Kur'an'i olanı kabul edip felsefi olanı reddeder

Gazali filozofların, harabinin de söylemiş olduğu gibi Kur'an'i kavramların, felsefenin daha soyut dilini anlamayan Sıradan kişiler için ileri sürülen sembolik kavramlar olduğunu söylemelerine bile razı olmazdı Parantez içerisinde VAT 2017 Sonuçta İbni Rüşd tartışmalarını entelektüel düzeyde kazanır Ama siyasal planda kaybeder Çünkü İslam dünyasının halifeleri, sultanları, kralları, padişahları, şeyhleri, emirleri, gazali'yi destekler Dolayısıyla Türk ve Müslüman ülkelerde din-devlet-toplum ilişkilerinin şekillenmesinde

Selçuklu devletinin bıraktığı tarihsel zemin, deneyim ve gelenek Osmanlı devleti ve kültürü üzerinden günümüze kadar ulaşır Evet, buradan inşallah devam edeceğiz Tabi burada söz konusu olan Mont Gomer'in Vat'ın tespiti Gazali, Faravi, İbni Rüşd ayırımı En önemlisi de entelektüel olarak İbni Rüşd Siyasal olarak da gazali kazandı tezini birbirinden ayırmayı düşündüm Çünkü bu Mont Gomer'in de kendince düşüncesi, bir tez O yüzden önce burada bir temel bir iddia var Bu temel iddiayı yorumlamak lazım

Bu ne? İşte Mont Gomer'in Vat'ın gazali yorumuyla alakalı Pasajdaki gazali hiç tereddüt etmeden Kur'ani olanı kabul edip Felsefi olanı reddeder Yani bu gazalinin düşüncesini açıklayan bu cümle Böyle alınırsa Hani bunu böyle bir klişe halinde aldın Bunu yayınladın, söyledin Bu normalde gazali'yi çok basite indirgedi Ve normalde basitleştirici bir söz Yani onlar açısından baktığımızda Yoksa gazali Kur'ani olanı alır kabul eder dediğinde Bir Müslümanın zaten bundan başka bir şey yapması mümkün değil Çünkü bir kimse iman ettiyse

Hepsinin de güçlerini alsın. Bu emperyalist İsrail, ABD, Rusya ve diğer emperyal ülkeleri Cenab-ı Hak yerliye yeksan eylesin. Amin. Ejimayin. Geçen haftadan kaldığımız yerden devam edeceğiz gazali sohbetlerine inşallah. Hakan kardeş rahatsızmış, mesaj attı gelemeyeceğim diye. Rabbim şifa versin inşallah.

Bir pasajı geçen hafta okumuştuk. Tekrar inşallah okuyalım, buradan devam edelim. Anadolu'daki İslam nasıl yavaş yavaş şekilleniyor? Evet, Cüveyni'nin vefatından sonra gazali, nizam-ül mülkün himayesine girer ve ona birkaç proje verilir. İlmini safi fıkhın güçlenmesi için kullan. Hem dinen, hem fikren, hem de siyaseten büyük bir tehlike olan batiniliğe karşı bir reddiye yaz.

Gazali bunun hakkını verir, bir süre sonra Bağdat'a atanır, en üst ilmi makam olur, halife kadar ünlenir. Ama bir proje adamıdır. Devlet bürokrasisi emreder ve yerine getirir. Bordrolu din adamı olmuştur. Daha sonra bunun pişmanlığını duyar ve itiraf eder. Okuduğumuz pasaj buydu. İnşallah bu pasaja böyle adım adım yine aynı mesnevi sohbetlerindeki gibi, böyle hani orada beyt beyt devam edildik. Burada pararaf pararaf da inşallah devam edeceğiz.

devlet hiyerarşi, tam olarak, oturmuş değil, dini hiyerarşi de, tam olarak oturmuş değil, siyasi hiyerarşi de, tam olarak oturmuş değil, şimdi, devam ediyoruz, Cüveyni'nin vefatından sonra, Gazali, Nizamülmülk'ün himayesine girer, ve ona bir kaç proje verilir, ilmini, safi fıkhın güçlenmesi için kullan, hem dinen, hem fikren, hem de siyaseten, büyük bir tehlike olan, batiniliğe karşı, bir reddiye eratsın, Cüveyni kimdir?

Geçen hafta malum Gazali'nin, dedim ki bu konuyu biraz daha açayım, biraz daha uzatayım dediydim. Gazali ile alakalı o yüzden biraz daha açıp uzatacağım. Şimdiden sabrınız için teşekkür ediyorum. Biraz belki de teknik gidiyor sohbet ama bu biraz da gelecek kuşaklara veya şimdi böyle bu konuda inceleme yapacak olan, araştırma yapacak olanlara bir alt zemin oluşturuyoruz.

Gazali felsefenin tamamını reddetti mi? Hani Gazali'nin üzerinde ben yeni İslam olduğumda daha 26-27 yaşlarındayken o zaman ihya bir fırtınası vardı. Bütün herkes ihya okuyordu bazıları. Bazılarında bu Mevdudi'nin eserleri vardı. Bazılarında normalde bu Müslüman kardeşler veya İhvan-ı Müslüminin eserleri dolanıyordu ortalıkta.

Enteresan bir şey benim gençliğimde bir tarafta ihya Gazali, bir tarafta o zaman için Mevdudi. O Mısırlı bir şey vardı, tefsirci Seyit Kutup, böyle ayrı kutuplardaymışız gibi böyle bir şey oluşuyordu. Benim Gazali'ci tavrım, o temeli o zamanlardan atılma. Ben tipik bir Gazali'ciyim. Öyle tanımlanabilir bu.

Ben de o zaman ihya ile, hatta ihya'dan ders yapıyorum ben o zamanlar. Ödemiş de, ihya'dan ders yapıyorum arkadaşlara. İhya ile onlar böyle çatışıyormuş gibi. Bunları açık açık anlatıyorum şimdi de. Normalde bizim, benim Gazali temelim o zamana gelir. Veyahut da mesela onlar Abdülkadir Geylan Hazretleri'nin, Güneytül Talibi'ni kabul etmezler mesela.

Evet, Gazali'ye devam ediyoruz inşallah. Herhalde bu haftadan sonra iki hafta daha devam eder, toparlanıyor artık inşallah. Allah ömür verirse bir Gazali incelemesi bitirmiş olacağız. Geçen haftadan devam ediyoruz inşallah. Önce komple bu akşam sohbet edeceğimiz kısmı okuyacağım.

Ondan sonra yine yavaş yavaş bölüm bölüm yol alacağız. İmam Gazali ile İhya Hareketi'nin aynı yönetimi izledikleri açıktır. Hareketin özünü Kur'an'a, sünnete ve dolayısıyla asır saadete, yani İslam'ın mutluluk çağı denilen Hazreti Muhammed ve sahabelerin yaşadığı döneme dönüş oluşturur. Bu düşüncelerin önde gelenleri Hasan Aydın'ın da işaret ettiği gibi İmam Şafi'nin öğrencisi olarak Hanbeli mezhebinin kurucusu Ahmet bin Hanbel, 780'de doğmuş, 855'te vefat etmiş ve izcileri Endülüsli İbni Hazım 994'te doğmuş, 1064'te ölmüş ve Harranlı İbni Teymiye 1263'te doğmuş, 1328'de ölmüş gibi

Kısa aldım, geçen haftalarda baktım 11'de filan, 11.5'te bitiriyoruz. O yüzden daha böyle dedim uzun olmasın diye kısa bir pasaj aldım. Malum, Gazali tabi her derste bunu söylüyorum, olumlu bakanlar var, olumsuz bakanlar var. Böyle bir kimseye herkes olumlu bakacak diye bir kaide yok zaten. Ama biz kendimizce, kendi dairemizce, kendi dairemizde Gazali'ye bakış açımızı söylüyoruz.

İçinde doğru tespitler olduğu gibi, tarihsel boyutta baktığımızda tartışmalı yerler de var. O yüzden ben böyle kendi metnin özünden sapmadan, kendimce tespit ettiğim şeyleri sıralayacağım. Allah bizi, bizim düşüncelerimizi isabet ettersin inşallah. Gazali ile ihya hareketinin aynı yöntemi izledikleri açıktır.

Eşmeyin. Kaldığımız yerden devam edeceğiz inşallah. Biraz Gazali'nin mantığına girelim demiştik. Oradan devam edeceğiz. Gazali filozofların silahını filozoflara karşı kullanmıştır.

Bir şeyin doğru veya yanlış olduğunu önerecek, önerme. Evet, bu yine felsefik olarak bu noktada doğru ama işin metafizik noktasında doğru neye göre doğru, yanlış neye göre yanlış. İşin bu tarafı çıkıyor bu sefer. Tabii Gazali bunu metafizik olarak baktığında çok farklı sonuçlar çıkıyor buradan. O zaman her önerme, yani doğru veya yanlış olabilen, hakkında hüküm verilen şeyler, hani yine ayet-i keriminde sizin hayır bildiklerinizde şer, şer bildiklerinizde hayır vardır.

Burhan, malum delil demek. O zaman kesin ve zorunlu doğruluğa dayanan delillerle bir hükmü ispat etmek. Burhan bu ama velaki yine burada Burhan noktasında eğer akli bir şeyse eyvallah ama metafizik bir Burhan ise yani metafizik bir doğruysa o zaman felsefecilerle Gazali'nin durduğu yer aynı yer değil. Hatta Kur'an ve sünnetin doğru olarak kabul ettiği alanlar ile felsefecilerin kendince doğru kabul ettiği alanlar aynı kategoride değil.

Yani normalde bu çelişmezlik, tabi bunu da felsefeciler kendilerince, kendi dairesinde böyle tutuyorlar. İşte örneklemek olacak olursak, buradaki bütün insanlar ölümlü müdür? Evet ölümlüdür. E gazali de insandır, o zaman gazali de ölümlüdür. O zaman normalde böyle olunca, işte bu da çelişmezlik olarak felsefeciler açısından böyle görünüyor.

eylesin. Cümlemizin günahlarını hayre çevirsin. Affetsin. Lütfetsin. İkram etsin inşallah. Ecmay. Evet, Gazali sohbetinden önce acil ve önemli bir sorumuz var. Bir işveren yanındaki elemanın sigortasını yapmazsa hak yemiş olur mu?

Uygun mudur? Olsun. Müsaade isteyelim ya. Biz gene müsaadesiz iş yapmayalım. Evet. Sorunuzun cevabı da geldi. Çok iyi. Geçen haftadan devam ediyoruz gazali sohbetlerine. Tabii gazali sohbetleri böyle biraz hani fazla teknik gelebilir arkadaşlara ama malum bizim Hakan'ın böyle uzun çalışmalar sonucunda o sorular malzemesini hazırlıyor.

Gazali İslam dünyasındaki itikada felsefe ve akıl karıştırılmaz ilkesini yerleştirerek halkın ve ümmetin yeniden sorgulamayan ve nakli esas alan kullar topluluğu haline getirilmesinin temellerini atar. Bak halkın ve ümmetin yeniden sorgulamayan yani daha önce sorgulanıyormuş da Gazali'den sonra sorgulanmıyormuş hükmü çıkarıyor buradan temellerini atar.

Kendi aralarında farklı fraksiyonlar olsa da bunlar böyle enteresan tipler. o yüzden İslam dünyasında bu Gazali'den sonra çok tartışılan meselelerden birisi. Tabi kardeş bu pasajı buraya alırken bu tartışmalardan o da esinlenerek tanılıyor.

Amin. Bizim Hakan kardeş, neydi konu? İştahat mıydı? Imam Gazali, eyvallah.

Konu İmam Gazali'ymiş. daha önce iştahatla alakalı bir çalışma yapacağım dediydin. O devam ediyor o zaman. Evet. Malum nefes 1, 2, 3, 4 o nefes serisinin soruları Hakan Kardeş'e aitti. Ardından İslam'da siyasetle alakalı bir soru malzumesi daha oldu.

Onu da Hakan Kardeş'le alakalıydı. Şimdi de konu Gazali'ymiş. İnşallah Gazali'yi konuşacağız. Kardeş sayfa? Yaklaşık 6, 7, 8, 9 sayfa var. 8 sayfa. İnşallah. Bu akşam o yüzden meslemi sohbeti yok. Gündüz bana mesaj çekmişti biraz gecikeceğim diye. Ben de beklerim dedim.

İnşallah biz şimdi Gazali'yi ucundan başlayalım. Şüphe duymayan hakikati bulamaz. İmam Gazali. Konu hemen belli oldu. Gazali. Bu defa soruyu uzun tutmayıp hemen konuya geçelim. Şüphe duymayan hakikati bulamaz.

Hatta Müslümanım diye mi kimse, ben de teokrasiye karşıyım der. Teokrasi dedikleri insanın inancıdır, dinidir. Ama normalde İslam dininin üzerinde ve İslami düşüncenin ve yaşantının üzerine bir sürü yaftalar koyabilirler. Bu yaftaların altında da Müslümanlar ezilir 100 yıldan beri, 150 yıldan beri. Mesela işte İslam dünyasının geri kalmasını Gazali'ye bağlayabilirsiniz, tarikatlara bağlayabilirsiniz, dine bağlayabilirsiniz ki Cumhuriyet kurulduğunda bunun çok ağır tartışmaları olmuştur mecliste.

öğrenciye diyorum, ne okuyorsunuz, benim gözümün içine bakıyor, felsefe okuyan çocuğa soruyorum, felsefeden ne okuyorsunuz, hatta hiç unutmuyorum, dördüncü sınıfta, amak-ı hayali okudunuz mu dedim, nereden biliyorsunuz siz hocam dedi, amak-ı hayali okudunuz mu dedim, Gazali'nin dedim, felsefecilere verdiği cevapları okudunuz mu, hocalarımız onları tavsip etmiyor, ne okuyorsunuz felsefede, kantı okuyorsunuz, ne okuyorsunuz felsefede, sapkın adam neydi o doktor, firavit okuyorsunuz dedim, sen biliyor musun erkeklerin dedim,

Yani Şafii olunca sanki din dışı. Maverdi'nin neredeyse bin yıl önce yaptığı din ve devlet birbirinden ayrılmaz ikizlerdir şeklindeki değerlendirme, Profesör Doktor Ahmet Ocak'ın da ifade ettiği gibi bütün İslam dünyasında geçerli olacak bir siyaset teorisinin temellerini atacaktı. Gazali'nin, Gazali'yi incelemesine bugüne kadar ele aldığımız dini bilgi, siyasi iktidar, medrese, mezhep ilişkisi bakımından önemli bir kapı.

Şimdi bir kısım ehli tasavvuf var, şeyhlerini günahsız görüyorlar. Günah kapısı kapalı onda diyorlar. Sapkın onlar. Hidayete erdirilmemiş insanlar. İmamiye'de ise bizim ayrıldığımız noktalardan birisi odur. Yani, maverdenin ve gazalinin üzerinde durduğu noktalardan birisidir bu. 12 imamın masum olduğu kabul edilir. Yani onların dini rehberliklerinde hata, kusur, yanlışlık, eksiklik yoktur.

Evet, Gazali'den kaldığımız yerden devam edeceğiz. Geçen hafta Maverdi'nin sözünü istemiştik. Maverdi diyordu ki, din ve devlet kardeşti. Şimdi bunu sadece Maverdi'nin üzerine hani dizayn edersek, sanki Müslümanlar da bu böyleymiş gibi algılanır. Geçen hafta vakit kalmadığından hani Hristiyan dünyasına veyahut da diğer dinlerle alakalı durum ne, ona çok değinmeye zaman kalmamıştı.

Dolayısıyla hanedanın, parantez içerisinde Selçuklu, Sünni Hanefi mezhebini tercih etmesinde bir inanç tercihinden söz edilebileceği gibi devlet olarak örgütlenmenin getirdiği bir ihtiyaçtan kaynaklandığı, hatta bu ihtiyacın zorunlu olduğu da belirtilmelidir. İşte nizam-ı mülk de bu kritik mücadelede ve yeniden yapılanma döneminde kendisine destek olacak, dönemin ihtiyacı olan İslami yorumu üretecek, daha da önemlisi bir teorisyen olarak yeni bir dönemin kapılarını açacak, yeni bir dönemin kapılarını açacak, İmam-ı Gazali'yi keşfeder.

E, geldik şimdi, Gazali'nin keşfi, tesadüfü mü, yoksa bir stratejik bir seçim mi? Gazali'nin keşfi, eee, Gazali'nin bir ilmi derinliği var. Bunu yok saymak mümkün değil. Ama, Gazali'de en önemli, olgulardan birisi, kriz dönemlerinde, devletle, dini, ve dindarları, dindarları, eee, bir araya getirip, düzeni meşrulaştıran, bir kimsedir.

Öyle olunca, o, kriz dönemini, döneminde, devleti, meşrutleştiren, meşruiyete, çeken, ilmiyle, felsefeyi, sınırlayan, yok eden değil, ilmiyle, felsefeyi, sınırlayan, batinileri, eksi, etkisiz, hale getiren, şimdi mesele yanlış anlaşılmasın diye, kelimeyi yuttum ama yutmayayım, sünniliği, biraz da ortodokslaştıran, ortodoklaştıraraktan, sistemleştiren bir gazali, bunu normalde,